Công trình thuỷ điện Thượng Kon Tum (TKT) là công trình thuỷ điện lớn cuối cùng được triển khai đầu tư trong số 6 công trình thuỷ điện trên sông Se San theo quy hoạch được phê duyệt tại Văn bản số 496/CP-CN ngày 7/6/2001 của Thủ tưởng Chính phủ.

Theo Quyết định 110/2007/QĐ-TTg về phê duyệt quy hoạch điện VI của Thủ tướng Chính phủ, dự án thủy điện TKT do Công ty cổ phần Vĩnh Sơn – Sông Hinh làm chủ đầu tư và dự kiến sẽ đi vào vận hành vào năm 2013. Đặc thù của công trình thuỷ điện TKT so với các công trình khác trên lưu vực sông Se San là nằm ở vùng thượng nguồn có tiềm năng về tài nguyên rừng với độ che phủ cao nhất cả nước (hơn 80%), có tiềm năng đa dang sinh học cao; là nơi sinh sống của cộng đồng các dân tộc thiểu số vùng núi cao của tỉnh Kon Tum và đặc biệt sau khi qua nhà máy, nước xả thuỷ điện chuyển sang lưu vực khác (sang lưu vực sông Trà Khúc tỉnh Quảng Ngãi). Như vậy, ngoài những lợi ích kinh tế về bổ sung năng lượng cho mạng lưới điện quốc gia, vịệc xây dựng công trình thuỷ điện TKT sẽ có nguy cơ gây ra những tác động bất lợi và ảnh hưởng lớn đến tài nguyên thiên nhiên, môi trường sinh thái và ổn định xã hội các dân tộc trên lưu vực.

Thực tế trên các bậc thang thuỷ điện lưu vực sông Se San, công tác quy hoạch và xây dựng các công trình thuỷ điện thời gian qua có nhiều vấn đề tồn tại và bất cập về môi trường tự nhiên, kinh tế xã hội gây bất lợi cho tổng thể sử dụng nguồn nước. Việc hình thành các hồ chứa dù nhỏ hoặc lớn đều liên quan đến vấn đề di dân TĐC lòng hồ và tác động đến tài nguyên rừng đầu nguồn. Nhiều bất cập, tồn tại đang diễn ra tại các khu TĐC và để lại nhiều hậu quả nặng nề chưa có giải pháp khắc phục hiệu quả, đặc biệt là vấn đề sinh kế, ổn định cuộc sống cho các hộ bị thu hồi đất và bảo vệ tài nguyên môi trường trên lưu vực.

Nhận thức tầm quan trọng của vấn đề, Liên hiệp các hội khoa học và Kỹ thuật tỉnh Kon Tum (LHH Kon Tum) và Viện tư vấn phát triển (CODE) đề xuất với UBND tỉnh Kon Tum Đề án tư vấn phản biện dự án di dân TĐC thuỷ điện TKT nhằm đảm bảo hài hoà lợi ích giữa Doanh nghiệp, Nhà nước và cộng đồng bị ảnh hưởng trên cơ sở bảo vệ môi trường và phát triển bền vững khi xây dựng thủy điện TKT. Đề xuất Đề án tư vấn phản biện đã được UBND tỉnh chấp thuận tại thông báo số 60/TB-UBND ngày 6/3/2009 về Thông báo ý kiến kết luận của đồng chí Hà Ban - Chủ tịch UBND tỉnh tại cuộc họp bàn về thực hiện chương trình tư vấn phản biện dự án xây dựng thuỷ điện TKT trong bối cảnh phát triển bền vững kinh tế xã hội và bảo vệ môi trường tỉnh Kon Tum.

Đề án đã đưa ra những ý kiến tư vấn, phản biện tốt nhất phù hợp với tình hình thực tiễn địa phương nhằm giúp quá trình xây dựng công trình thủy điện TKT đảm tiến độ đề ra, có hiệu quả, góp phần giảm thiếu tác động bất lợi đối với KT-XH-MT và đảm bảo phát triển bền vững.

Sau 2 năm thực hiện đề án tư vấn phản biện dự án TĐC thủy điện TKT, các ý kiến tư vấn phản biện của Viện CODE và LHH Kon Tum đã được ghi nhận và tiếp thu rất tích cực từ phía người dân và chính quyền địa phương. Từ kết quả tư vấn đã có những điều chỉnh quan trọng trong việc thực hiện chính sách TĐC của chủ đầu tư theo hướng có lợi hơn cho người dân. Chương trình TĐC đã thể hiện được phần nào mục tiêu phát triển bền vững và cân bằng quyền và lợi ích giữa các bên.

Viện Code