SGTT.VN - “Đảm bảo cuộc sống của người dân tái định cư tốt hơn hoặc bằng nơi ở cũ” là chủ trương xuyên suốt khi triển khai các dự án thuỷ điện. Tuy nhiên, kết quả khảo sát do viện Tư vấn phát triển (CODE – thuộc liên hiệp Các hội khoa học kỹ thuật Việt Nam) vừa mới công bố cho thấy, có trên 80% số hộ dân cho rằng cuộc sống của họ kém hơn trước khi tái định cư.

Tái định cư là nghèo

Trước đây chúng ta cho rằng làm thuỷ điện rẻ do không cần dầu xăng, nhưng thực tế cái giá phải trả cho nó rất lớn. Trong ảnh: thuỷ điện sông Ba Hạ (Phú Yên) xả lũ sai quy trình tháng 10.2010 gây thiệt hại về người và của cho Phú Yên. Ảnh: Bích Đào

Một hộ dân bỏ lại sau lưng khu đất tốt hạng 4 ở lòng hồ với diện tích 5 – 6ha rất thuận tiện cho việc trồng trọt, cũng như các điều kiện tiếp cận với tự nhiên: rau rừng, cá suối để được tái định cư với diện tích chỉ có 1ha đất trống đồi trọc. Họ phải bắt đầu lại từ đầu với cây khoai mì. Nếu giá khoai mì lên, sản lượng tốt thì một năm thu về 20 – 25 triệu đồng. Nhưng đất trồng khoai mì chỉ khoảng ba năm là sản lượng bắt đầu giảm. Lúc này, cơ chế hỗ trợ bà con ổn định sản xuất cũng không còn. Cuộc sống của người dân sẽ gặp khó khăn.

“Tái định cư như vậy đã đồng nghĩa với nghèo rồi”, ông Nguyễn Văn Niệm, chủ tịch UBND xã Hơ Moong (huyện Sa Thầy, tỉnh Kon Tum), nơi có thuỷ điện Yaly, Plei Krông) đã nói như vậy tại một hội thảo mới tổ chức tại Hà Nội.

Xã Hơ Moong có gần 800 hộ dân mà được giao khai hoang có 900ha đất. Xã thiếu đất sản xuất năm năm nay, hiện vẫn còn 64 hộ trong xã chưa có đất sản xuất. “Không nên cứng nhắc quá với vấn đề chia đất cho người dân. Nếu cấp nhà cho nông dân, đồng bào dân tộc như ở phố thì nông dân không thể ở được”, ông Niệm nói.

Chủ đề tài một công trình nghiên cứu về thuỷ điện, bà Lê Thị Nguyện, trường đại học Khoa học Huế cũng cho biết, tại Huế, các công trình thuỷ điện Bình Điền, hồ Tả Trạch, thuỷ điện A Lưới… đều liên quan đến việc di dời và tái định cư cho đồng bào các dân tộc ít người. Tình trạng phổ biến ở các khu tái định cư này hiện nay là người dân không có đất để canh tác, nếu có thì đất cũng cằn cỗi, khó canh tác tốt được khiến người dân gần như bất lực trong việc tìm kế sinh nhai.

Bà Lê Thị Sen, đại diện cho những người dân khu tái định cư Bình Thành (Huế) cho biết tuy dự án có hỗ trợ bò, heo cho dân nhưng trong vườn không có lấy một cọng rau, củ sắn, thứ gì cũng phải mua nên chăn nuôi không có hiệu quả.

Ông Võ Quang Vinh, giám đốc ban đầu tư và xây dựng nông nghiệp và phát triển nông thôn, chủ đầu tư phụ trách công tác tái định cư hồ Tả Trạch, thừa nhận việc nhiều hộ dân bị thu hồi hơn 30ha đất rừng nhưng chưa được cấp trả đất là thiệt thòi, song ông cũng giải thích sở dĩ có trục trặc ấy là vì quỹ đất của địa phương không có nên không thể cấp trả một lúc cho dân được (!?).

Chưa chú ý đến giá trị văn hoá trong tái định cư

Những bất cập trong tái định cư xét ở góc độ kinh tế chỉ mới là một phần.

Ông Niệm, chủ tịch xã Hơ Moong, phân tích: với các hộ gia đình người dân tộc ít người, 400m² nhà ở theo quy định của tái định cư không thể đủ để người dân thực hiện những lễ nghi giao lưu cộng đồng theo phong tục như nơi ở cũ. Theo ông, gia đình người dân tộc thường có nhiều lễ nghi tụ họp anh em, họ hàng đến tham dự rất đông. Không đủ chỗ ngồi, bà con người dân tộc đành phải bỏ hoặc giản lược các nghi lễ. Điều đó sẽ khiến những tập quán cộng đồng có từ ngàn đời của người dân tộc bị mai một.

Chia sẻ quan điểm này, ông Phạm Quang Tú, phó viện trưởng CODE, cho rằng công tác tái định cư hiện nay chỉ mới tính đơn giá, hạng mục đền bù những mất mát hữu hình như đất cát, nhà cửa, vườn rẫy chứ chưa hề quan tâm hoặc tính toán những giá trị vô hình bị mất mát. Ông Tú cho rằng chính điều này đã làm nảy sinh xung đột tại một số vùng tái định cư bởi các cú “sốc” về văn hoá. Theo phân tích của ông, việc tái định cư thời gian qua ở nhiều nơi người dân không được hỏi ý kiến về nhiều vấn đề liên quan trực tiếp đến đời sống của họ: nhà ở khu tái định cư không phù hợp với tập quán sinh hoạt; đất đai không phù hợp với tập quán canh tác v.v. Những bất cập này dẫn đến hậu quả là các cộng đồng tái định cư luôn bị mất ổn định về sinh kế, các giá trị văn hoá dân tộc bị mai một, các khu tái định cư đối diện với nguy cơ đứng bên lề quá trình phát triển chung của xã hội. Ông Tú đề nghị nên kéo dài thời gian hỗ trợ tái định cư lên đến 5 – 10 năm và Chính phủ cần yêu cầu các nhà đầu tư cam kết trách nhiệm giúp dân ổn định cuộc sống lâu dài thông qua cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng đã được Chính phủ phê duyệt.